Kåseriet til Svein Bertil Sæther på Aunøya-treffet, 31. august 2019:
Dette er berre ein smakebit av Aunøyas mangfaldige historie. For det er nettopp dette som særpregar historia på Aunøya: Mangfaldet. På gardar og plassar overalt rundt her, så er det stort sett greitt å følgje dei kronologiske linene – frå det eine hundreåret og tiåret til det neste. Aunøyas historie er ikkje slik. Her er det sprang og skiftingar som pregar tida, frå den store stillheita gjennom fleire hundre år, gjennom liv og røre og eit samlingspunkt for folk på begge sider av Leia, gjennom kvardagsliv og krigshendingar og til fellesskapets bruk av Aunøya, som ein heim, som ein ny start og som ein plass for trivsel og rekreasjon.
Eg har tvinga meg sjølv til å velje fire tema frå Aunøyas historie:
· Namnet Aunøya
· Samlingsstaden Aunøya
· Krigstidas Aunøya
· Fellesskapets Aunøya
Så får de ha meg tilgitt at det aller meste av Aunøyas historie ikkje blir nemnt her i dag. For dei av dykk som kjenner seg mest snytt etter dette innlegget, så vil eg vise til Sandstadboka (1989), der Sverre Utseth har eit eige kapittel om Aunøya, og til hans solide artikkel i Årbok for Fosen historielag 1973: Aunøya – gårdsbruk, borgerleie og gjestgiveri. Det er i hovudsak den artikkelen dette kåseriet bygger på.
I den nye storstua på Aunøya. Svein Bertil Sæther i bakgrunnen.
Namnet Aunøya
Namnet Aunøya inneheld ei hemmeligheit. Når nokon går og held på ei hemmeligheit, kan jo det vera irriterande nok. Desto meir irriterande er det at namnet Aunøya har blåheldt på si hemmeligheit i mange hundre år, og – om ikkje noko heilt spesielt skjer – så får vi aldri greie på kva den hemmeligheita er.
Forklaringa er denne: Sisteleddet -øya er jo heilt greitt. Det forstår vi. Førsteleddet aun- er heller ikkje særlig vanskelig, men det krever at vi er presise. Det kjem av den norrøne ordet auðn, som betyr aude/øde. Men i stadnamna inneber dette ordet meir enn som så. Berre ordet øde gir jo lite meining for å beskrive ein plass. Derfor betyr auðn i stadnamna eit område som har vorte lagt øde, er flytta ifrå eller på andre måtar har vorte folketomt. Aunøya betyr altså den øya som har vorte tom for folk. For så vidt passar det godt den dag i dag.
Vi har mange aun-namn i dette området, på begge sider av Leia. Desse namna skriv seg tilbake til mellomalderen, vanlig er å skylde på Svartedauden midt på 1300-talet, da rundt halvparten av folket i dette landet døde av pest. Både Svartedauden og fleire pestepidemiar litt seinare førte nettopp til at områder, grendelag og gardar vart lagt øde. Så veit vi altså at det har budd folk på denne øya før Svartedauden, vi veit at pesta tømte øya for folk og vi veit at ho vart liggande folketom etterpå. Det vi ikkje veit er kva denne øya heitte før pesta herja. Det er ei hemmeligheit som vi høgst sannsynlig aldri vil få svar på.
Naboøya Jøsnøya vart aldri folketom. Her har det budd folk så lenge det har vore fast busetting langs kysten her. Og berre for at det skal vera nemnt: Kva betyr namnet Jøsnøya? Ikkje spesielt vanskelig å tolke: Førsteleddet Jøsn- er ei nedsliping av namnet Djupsund, altså Djupsundet som ligg mellom Jøsnøya og Kalvøya på vestsida, Sandstadlandet på nordsida og Aunøya på aust- og sørsida. Jøsnøya er altså øya ved Djupsundet. Og korleis kan det ha seg at det vesle Djupsundet skulle gi namn til store, langstrekte Jøsnøya? Jau, fordi Djupsundet gjennom hundrevis av år – i heile seglskutetida – var ein av dei viktigaste plassane langs heile Trondheimsleia. Langs Leia, som i mellomalderen heitte Knarrarskeið, har det gjennom alle tider vore stor båt- og skipstrafikk. Dette er hovudtrafikkåra langs Norskekysten. Før maskin- og motorkraft gjorde sitt inntog, var fartøya heilt avhengige av plassar der dei kunne ankre opp når stormen rauk og svarte natta fall på. Som ankringsplass var Djupsundet heilt perfekt på mange vis, så det er ikkje tilfeldig at på mange av dei gamle hollendarkarta frå 1500- og 1600-talet, så er Djupsundet alltid markert, ofte med namn, men gjerne også med eit anker.
Samlingsstaden Aunøya
Etter å ha ligge folketom i kanskje fire hundre år, så kjem det folk flyttande hit i 1740-åra. Dei som kjem, er ikkje ukjende her. Dei er frå Jøsnøya og har brukt Aunøya til beite- og slåtteland i mange år. Erik Stensen Jøsnøya og kona Maria Danielsdotter Strøm flytta til Aunøya i 1746. Dei overlet halve Jøsnøya til eldste sonen Sten, sel unna andre halvparten for å skaffe seg kapital og bygger seg våningshus, uthus og sjøhus på Aunøya. Erik og Maria var rundt femti år da dei busette seg på Aunøya. Med seg hadde dei yngste sonen, Daniel, som var berre seks år da dei slo seg ned her. Berre fire år seinare – i 1750 - døde Erik Stensen, så det var mor Maria som styrte og stelte og sørga for at Aunøya vart ein god heim og ein grei plass å bu på. Ikkje rart at sonen Daniel Eriksen gjorde noko såpass uvanlig som å ta i bruk mora sitt pikenamn – Strøm – som sitt etternamn. Ho var fødd på garden Straum i 1699 og vaks opp der hos foreldra Daniel Danielsen og Ellen Augustinusdotter. Alle innhitringar fødde med slektsnamnet Strøm - inklusive mi eiga mor – har namnet sitt frå Daniel Eriksen Strøm på Aunøya.
Ifølge lokalhistorikar og bygdabokforfattar Sverre Utseth må Daniel Eriksen Strøm ha vore ein heilt spesiell kar. Gjennom oppveksten var han ein solid støttespelar for mora si, tok ansvar og sette i gang med det eine etter det andre: Rydda skog, bygde fleire hus, starta handel og dreiv sjøen. Da han gifta seg med Sara Kjerstina Nilsdotter frå Eid i 1766, fekk han halve Aunøya i bryllupsgave. Og da mor Maria døde i 1770, kjøpte han ut dei andre arvingane. No sette han i gang for alvor med å utvikle Aunøya til å bli eit av dei mest kjente plassane ved Trondheimsleia, i ein viss konkurranse med Magerøya i Hemne. Det fins mange historier og forteljingar om Daniel Strøm på Aunøya, og Sverre Utseth, som kjente desse historiene, skriv: «Han var en hard, pågående og hensynslaus forretningsmann». Og Utseth seier vidare: «Han ble akta og frykta, men neppe elska». Men så tek Utseth Daniel Strøm i forsvar og seier at dette var slik handelsmenn på denne tida måtte vera, om dei skulle vinne fram og lykkas. Og det gjorde Daniel Strøm. Utseth seier: «Det handelsstedet han skapte på Aunøya var ikke noe mindre enn et eventyr».
Det kan vera mange vegar fram til målet, og Daniel Strøm tok i bruk dei fleste. At han starta med handel utan å ha borgarbrev kan verke dristig nok. Ein annan grunn til at han kom seg så fort på fote, var at Aunøya låg så velegna til for smugling. Ingen såg noko underlig i at jektene som kom seglande nordover frå Bergen, søkte inn i Djupsundet når natta fall på. Og i nattas mulm og mørke vart det ofte travelt på dei store bryggelofta på Aunøya, der ei «taxfree-sone» ga gode inntekter for både jekteskipperen og handelsmannen. Så gjekk det som det måtte gå. I 1773 vart Daniel Strøm tatt for smugling og fekk ei kjempebot. Og gjennom den rettsaka som smuglarhistoria skapte, får vi forklaringa på kvifor Daniel Strøm på Aunøya år etter år kunne drive handel utan borgarbrev: Ei rekke av handelsborgarane, både i Trondheim og rundt om i distriktet, var involverte i smuglinga. Dei hadde brukt Daniel Strøm som mellommann, hadde tent gode pengar på han og såg ingen grunn til å klage han inn til styresmaktene for ulovelig handelsverksemd. Men Daniel Strøm måtte betale bota åleine.
Etter smuglarsaka måtte Daniel Strøm ta grep: No var han i søkelyset. Skulle han fortsette med handel på Aunøya, måtte han løyse borgarbrev i Trondheim. Han søkte magistraten i Trondheim om å bli handelsborgar, og han sørga for at dei handelsborgarane som hadde vore med han på smuglinga, no pent stilte opp og gjekk god for han. Det verka. 3.februar 1778 fekk han «borgerskab som udeliggerborger paa Aunøhalden». Og no vart det fart i sakene, for borgarskapet innebar ikkje berre handel. No hadde han også rett til å drive gjestgiveri, og med gjestgiveriet følgde også skjenkestue. Og dermed vart Aunøya ein samlingsstad, ikkje berre for folk i nærområdet, men minst like mykje for dei som reiste langs Leia. Utseth skriv: «Det var neppe en jekteskipper som ikke besøkte Aunøya når han passerte leia».
Det vart ei bygging og utvikling utan like på Aunøya. Etter kvart låg det 10-12 hus ved Aunøyhamna, og i tillegg kom det opp fjøsbygningar, stall og låve litt lenger innpå øya, slik skikken var på handelsstadene på denne tida. No vart Aunøya også tingstad for Hemne tinglag, som den indre delen av Hitra tilhørte. Det var tingsamling tre gonger for året, med sorenskrivar, fut og lensmann til stades. Da var det rettsaker, offentlige kunngjeringar og innbetaling av skatt og bøter. Mykje folk var samla, både dei som hadde ærend på tinget, og dei som møtte fram av meir sosiale grunner. Det var ein folkefest, og vi må anta at skjenkestua var fullstappa, med liv og røre til ut i dei små timar. Tingsamlingane var ei stor inntektskjelde for tingverten Daniel Strøm.
I 1780-åra begynte Daniel Strøm å investere i eigedom, først og fremst på Hitra. Eit eksempel er dette: Han fekk greie på at tollvesenet ville bygge opp ein tollstasjon ved Trondheimsleia. I 1782 vart vestre delen av Jøsnøya lagt ut for sal, og Strøm kjøpte for 145 riksdaler. Så reiste han til Trondheim, troppa opp på tollbua og baud fram vestre Jøsnøya for 400 riksdaler. Tollvesenet slo til, og det vart oppretta tollstasjon med ein kryssbetjent, som kryssa Trondheimsleia mellom Jøsnøya og Magerøya. Denne stasjonen var i drift i 130 år. I 1789 kjøpte Daniel Strøm gardane Balsnes, Balsnesaunet, Olsvika og Hamna, litt seinare også Akset. Etter kvart fekk sonen Erik Danielsen Strøm kjøpe desse gardane av far sin.
I 1799 selte Daniel Strøm Aunøya til sonen Nils Just Strøm. Daniel tok unna eit solid kår for seg og kona Sara Kjerstine, slik at dei kunne leve godt resten av si tid. De hadde hatt i alt 10 barn, men tre av dei døde som små. Daniel Strøm døde i 1825, 85 år gammal. Sara Kjerstine døde 84 år gammal i 1831.
Nils Just Strøm var fødd i 1768. Han gifta seg første gongen med Anna Ingeborg Hald, som var enke etter soknepresten Otto Stub på Dolm. Ho døydde i 1818, og Nils gifta seg opp att med Anna Johanna Brun Frølich frå Orkdalen. Dei fortsette å drive Aunøya som i Daniel og Sara si tid. Nils vart også handelsborgar, men som Utseth skriv: «Han hadde ikke sin fars dimensjoner». Aunøyas tid som tingstad for bygdetinget i Hemne, tok slutt, og Nils Strøm mista bevillinga for å drive som gjestgivar. Dermed fekk han heller ikkje lov til å drive skjenkestue lenger. I 1831 vart Nils bøtlagt for at han likevel dreiv med skjenking av brennevin. I 1833 døde Nils Strøm på Aunøya, 64 år gammal. Enka Anna Johanna gifta seg på nytt, og hun og mannen Peder Atke Lund fortsette handelen.
På denne tida skjedde noko heilt nytt i skipstrafikken langs Trondheimsleia: Dampskipa kom. Tvert imot både straum og vind pesa dei seg fram, med svart røyk frå toppen og skumsprøyt ved sidene. No kom rutetrafikken i gang, og da staten oppretta si fjerde dampskipsrute i Norge i 1841, ei rute som gjekk mellom Kristiansand i Agder og Trondheim, fekk denne regionen sitt aller første dampskipsanløp: Aunøya. Det var marinens nye hjuldampar «Nordcap» som gjekk i denne ruta, og han skulle anløpe Aunøya på sørgåande «hver tredje uge i sommerhalvåret». Om det var den nye tida eller om det var andre ting som spelte inn, kjenner eg ikkje til, men dei nye drivarane her gjekk konkurs og måtte flytte frå Aunøya i 1845. Ein ny som prøvde seg var skipper Iver Johnsen, som kjøpte Aunøya på auksjon i 1845. Han og kona Anne Jonetta Kaald dreiv handelen vidare, men etter tre år ga dei opp. I 1849, sameåret som det store våningshuset frå Daniel Strøm si tid brann ned til grunnen, blir det opplyst at det no var slutt med handelsverksemda på Aunøya. Dermed var Aunøya si tid som samlingsstad for folk ved Leia definitivt forbi.
Krigstidas Aunøya
Det tredje temaet som eg vil seie noko om – og som eg også er oppfordra til å nemne - er om den rolla som Aunøya kom til å spele under andre verdskrigen. Eg har henta det aller meste av dette frå Fredrik Strøm sin artikkel i Skarvsetta 2015: «Marinens flyvåpen på Aunøya i 1940».
Om ikkje Aunøyas rolle under andre verdskrigen var voldsomt dramatisk, så var han i alle fall voldsomt kort. Som krigssone strekte han seg til knapt ein dag, men det er både ei for- og ei lita etterhistorie her.
Forhistoria er denne:
Da andre verdskrigen braut ut i september 1939, bestemte den norske forsvarsleiinga at dei to norske flyvåpna ( hærens og marinens), skulle patruljere Norskekysten for å vokte Norges nøytralitet. Dei fann da fort ut at dei måtte opprette flybasar for sjøfly langs med kysten, og på Trøndelagskysten fall valet først på Jonsvatnet ved Trondheim og seinare på Storfosna. Etter at Marinens flyvåpen hadde begynt å installere seg på Storfosna, kom det for ein dag at grunneigaren der, Fredrik Prytz, var stornazist og rapporterte alt dei gjorde til tysk etterretning. Dermed måtte flyvåpenet flytte frå Storfosna, og no fall valet på Aunøya. Hit kom dei 20.januar 1940. På denne tida var det Gunnar Strøm med familie som budde på Aunøya. Her måtte det byggas hangar for flya og slipp for å dra dei på land. Hit kom det flygarar, miltært personale, teknisk personale, anleggsfolk, folk som skulle ta seg av kost og losji og elles folk med ulike oppgåver. For å losjere alle desse vart skoleskipet TORDENSKJOLD rekvirert som losjiskip, og låg ankra opp ved Aunøya. Sjef for sjøflybasen på Aunøya var løytnant Kåre Strand Kjos frå Bergen.
Om morgonen den 9.april 1940 kom løytnant Kjos seg på vingane med det einaste flyet dei hadde akkurat da. Han vart oppdaga av nokre tyske bombefly, men greidde å gjømme seg bort i nokre skybankar. Eit tysk fly skaut nokre salvar mot losjiskipet TORDENSKJOLD, utan at det vart gjort mykje skade på skipet. Nokre prosjektil gjekk over sundet og eksploderte i fjærastenene ved Badstuvika. Her fann folk det tryggast å fjerne seg, så dei drog over til Storvågen og vart der nokre dagar til situasjonen hadde roa seg. Ut på dagen den 9.april kom det ordre om at flybasen på Aunøya skulle evakueras, og løytnant Kjos flaug til Fillan og oppretta nytt hovudkvarter i dokterboligen der. Dermed var Aunøyas rolle under 2. verdskrigen eigentlig over. TORDENSKJOLD vart liggande til ankers på Aunøya til litt ut på sommaren, før nazistane fekk slepa skipet inn til Trondheim og tok det i bruk som skoleskip for NS-hirden.
Spora etter den ufullendte hangaren på Aunøya kan ein sjå den dag i dag.
Fellesskapets Aunøya
Dei siste som dreiv gardsbruket på Aunøya var Aase og Ingolf Hafsmo frå Snillfjord. Dei kom dit i 1967. Så omkom Ingolf Hafsmo i ei traktorulykke på Aunøya hausten 1970, og Aase og familien selte Aunøya og flytta derifrå. Hitra kommune valte da – etter stor debatt – å bruke forkjøpsretten sin til å kjøpe Aunøya i 1971. Kommunen fekk statlige midlar til å etablere Aunøya som eit frilufsområde til nytte for fellesskapet, ogi 1972 vart det tinglyst følgjande erklæring frå Hitra kommune v/ordføraren:
Eiendommen Aunøya,gnr 121 bnr 1 i Hitra skal nyttes slik at den kan tjene allmenhetens friluftsinteresser. Den skal ikke brukes til andre formål uten samtykke fra Det kgl Kommunal- og arbeidsdepartement.
Dette står ved lag den dag i dag. Kommunen opna for interesserte bønder til å ta Aunøya i bruk som beiteområde, for å ta nokonlunde vare på kulturlandskapet på øya.
Etter ei tid kom Hitra kommune i dialog med Sør-Trøndelag fylkeskommune. Dei vidaregåande skolane var ute etter å finne ein veleigna plass for å drive leirskole for elevane til både faglig og sosial påfyll. Ein kjent norsklektor ved Orkdal vidaregående skole, Nils Arne Eggen, ivra sterkt for å velje Aunøya, og slik vart det. I 1977 kjøpte Sør-Trøndelag fylkeskommunen husa med 10 måls tomt. Lokal vaktmeister vart tilsett, og i dei neste åra fekk hundrevis av ungdommar frå heile fylket gleda av å oppleve Aunøya, i sol og i regn. I 1980-åra begynte så dei nye reformane i den vidaregåande opplæringa, som tok livet av alle muligheiter til å la unge menneske få oppleva seg sjølv i naturen. Kunnskap vart definert som boklig lærdom ved pulten i klasserommet, og dermed var tida for Aunøya leirskole forbi. I 1986 la STFK ned leirskolen på Aunøya.
Kort tid etterpå vart det tatt eit initiativ frå fylkeskommunen og Hitra kommune om å få til eit samarbeid rundt vidare aktivitet på Aunøya, og Kystmuseet vart engasjert til å utarbeide eit forprosjekt. Det resulterte i utreiinga «Aunøya – del avet kystkulturmiljø» frå april 1989, som konkluderte med oppretting av ei ideell stiftelse, som skulle ta hand om Aunøya. Drifta skulle byggas opp rundt natur, friluftsliv og kulturvern. Fylkeskommunen ville i tillegg ha ei satsing på barnevern. Med dette i botn vart Stiftelsen Aunøya oppretta i 1990, med fire stiftarar: Hitra kommune, Sør-Trøndelag fylkeskommune, Kystmuseet og foreininga Aunøyas venner.
Barnevernsinstitusjonen kom i gang i 1991, med ei praktisk og ei faglig arbeidsfordeling mellom Stiftelsen Aunøya og barnevernet i fylkeskommunen. Det vart eit vanskelig prosjekt, med turbulens og konfliktar, først og fremst internt i institusjonsmiljøet. Ein greidde, av ulike grunnar, aldri å få barnevernsinstitusjonen heilt på rett kjøl, og i 1995 vart stiftelsen og fylkeskommunen einige om å avvikle barnevernet på Aunøya.
To år seinare – i 1997 – gjekk Stiftelsen Aunøya og Norske kvinners Sanitetsforening inn ein avtale om at Kvamsgrindkollektivet skulle etablere ein base for rehabilitering av stoffmisbrukarar på Aunøya. Dei vart her i ti år, med gode resultat og godt samarbeid, ikkje berre med Stiftelsen Aunøya, men med heile lokalsamfunnet vårt. Til protestar frå både klientar, tilsette og lokalsamfunnet – ikkje minst frå Sanitetsforeiningane på Hitra - valte Kvamsgrindkollektivet å forlate Aunøya i 2007.
Kort tid etter gjekk Stiftelsen Aunøya, under tvil, inn i eit samarbeid med det private helseforetaket Aleris, som gjennom firmaet Campus Midgard AS ville starte ein ny barnevernsinstutisjon på Aunøya. Så vart gjort, og det endte med den tragiske brannen i 2009, der den gamle hovudbygninga frå 1850 brann ned til grunnen.
Ved enden av stien som går tvers over Aunøya. Her ved Jektneset hvor det er snakk om ny flytebrygge. I bakgrunnen hurtigbåtterminalen på Jøsnøya.